कला अनुरागी

🎬 भिडियो हेर्नुहोस् 👆 मंसिरलाई विवाहको महिना मान्ने मानसिकता सम्पूर्ण नेपाली समाजमा छ । तर लिम्बूकोे जातिगत संस्कारमा त विवाह नहुने महिना हुँदैन । कार्तिक वा चैतमा पनि हुन्छ । लिम्बू समाजमा छोरी भएको परिवारलाई सम्मानित हुन्छ । छोरी हुर्किए पनि परिवारले केटाको खोजी गर्ने र कुरा चलाउने गर्दैन । त्यसो गर्नु लज्जाको बिषय मानिन्छ । दाइजोको पनि परिकल्पना हुँदैन । पहिले–पहिले त छोरीको परिवारले ‘मेरी छोरी माग्न आयौ, यति तोला सुन र यति पैसा देऊ’ भन्ने पनि चलन थियो । अहिले भने पहिले नै यतिभन्दा तल प्रस्ताव गर्दिनँ भन्ने तयारीसाथ केटा पक्ष जाने गर्छन् । विवाहमा पनि बेहुली पक्षको खर्च कम हुन्छ । पहिले बेहुला केही व्यक्ति लिएर जान्छ र बेहुली लिएर आउँछ । बेहुलीले भने लोकन्तीको रूपमा धेरै साथी बेहुलाको घर जान पाउँछे । फेरि फर्किएर आएर केटीको घरमा पनि विवाह गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसमा लाग्ने सामान र खर्चको निश्चित अंश केटा पक्षले व्यहोर्नुपर्ने हुन्छ । भागेरै विवाह गर्दा पनि खर्च त व्यहोर्नैपर्छ केटा पक्षले । अन्य जातसँग विवाह गरे पनि त्यो रीत पुर्याउनैपर्छ । यस हिसाबले लिम्बू संस्कारमा ...

महिला रंगकर्मीहरूको समूह ‘मडलेनाज नेपाल’को अग्रसरतामा ‘भि डे’को सन्दर्भ पारेर मण्डला थिएटरमा तीन दिन अमेरिकी नाटककार इभ एन्सलरको नाटक ‘द भजाइना मोनोलग’को नेपाली संस्करण ‘योनीका कथाहरू’ मञ्चन भयो । त्यसैगरी अन्तराष्ट्रिय नारी दिवसको सन्दर्भमा रातो बंगला स्कुलमा पनि नाटक मञ्चन गरियो । नाटकले परम्परागत निषेधलाई तोड्दै महिला हिंसाको बहस अघि बढाएको चर्चा भइरहेको छ । तर यो नाटक गर्न सजिलो भने थिएन । कला अनुरागीसँग कुराकानी गर्दै कलाकार सिर्जना सुब्बाले नाटक गर्दाको चुनौति र अनुभवबारे यसो भनिन् : अमेरिकी नाटककार इभ एन्सलरको नाटक ‘द भजाइना मोनोलग’को नेपालीकरण हो– ‘योनीका कथाहरू’ । यो नाटक अर्कै नाममा पहिले पनि देखाइएको थियो भन्ने त सुनेकी हुँ । तर हेर्ने अवसर भने पाइनँ । एकैचोटी यसमा भूमिका निर्वाह नै गरियो । यो नाटकको पछिल्लो मञ्चनको कथा भने ‘मडलेनाज नेपाल’सँग जोडिएको छ । ‘जिआइजेड’मा थिएटर हेर्ने जिम्मा लिएकी जुलिया विगत एक वर्षदेखि मण्डला थिएटरमै छिन् । उनी ‘मडलेनाज’ भन्ने समूहसँग आबद्ध रहिछन् । उनीसँगको सहकार्यको क्रममा नेपालमा पनि रंगमञ्चमा सक्रिय महिलाहरूको समूह बनाउनुपर्छ भन्ने...

‘जीवन र अभिनयको सम्बन्ध कस्तो रहेछ ?’ रंगकर्मी विजय बराललाई मैले सोधेथेँ । उनको उत्तर थियो, उनलाई लाग्छ, ‘अभिनय जीवनजस्तै हुँदोरहेछ । त्यसैले कतिलाई त पागलझैं लाग्दोहोला हामी । त्यत्तिकै हाँसिरहेका हुन्छन्, त्यत्तिकै रोइरहेका हुन्छन् भन्दा हुन् ।’ वास्तवमै अहिले उनी त्यही अवस्थामा छन् । उनलाई सिजोफ्रेनिया भएको छ । मानसिक असन्तुलनको उपचार गराइरहेका छन् । तर वास्तविक जीवनमा चाहिँ होइन, नाटकमै । फागुन ७ गतेबाट मण्डला थिएटरमा मञ्चन सुरु भएको नाटक ‘बिल गेट्स पण्डित’मा उनी नाटक र जीवनका सन्तुलन मिलाउन नसकेर ‘सिजोफ्रेनिया’को सिकार भएको व्यक्तिको भूमिकामा छन् ।  नाटकबाट मण्डलाका प्रतिभा सुलक्षण भारतीले निर्देशनमा ‘डेब्यू’ गरेका छन् । लेखेका पनि उनैले हुन् । नाटक लेख्दा विजयको प्रतिभा, चरित्र, क्षमता र सपनालाई ध्यान दिएका छन् । त्यसैले नाटक हेर्दा लाग्छ, सुलक्षणले विजयकै लागि नाटक लेखेका हुन् । तथापि नाटकले सार्वभौम अर्थ दिन्छ, आफ्नो जीवन दर्शनसँग सम्झौता नगरीकन बाँच्न चाहने हरेक व्यक्तिले नाटकमा आफूलाई पाउँछन् । नाटकको ‘कन्टेन्ट’ अतिदार्शनिक र बृहत लाग्दैन । दैनिक जीवनका मसिना ...

नर्वेजियन नाटककार हेनरिक इब्सेन (सन् १८२८–१९०६)  नेपाली साहित्य र रंगमञ्चका लागि परिचित नाम हो । अंग्रेजी साहित्यका विद्यार्थीले उनलाई पाठ्यक्रममै पढेका हुन्छन् भने उनका नाटक पुतलीको घर (अ डल्स हाउस), महान शिल्पी (मास्टर बिल्डर्स) र हेड्डा ग्याब्लर काठमाडौंको थिएटरमा मञ्चन भइसकेका छन् । २८ माघदेखि उनकै नाटक ‘पिलर्स अफ सोसाइटी’को नेपाली रूपान्तरण ‘समाजका नाइके’ शिल्पी थिएटरको गोठाले नाटकघरमा मञ्चन भइरहेको छ । इब्सेनको सिर्जन–जीवनमा ‘पिलर्स अफ सोसाइटी’ निकै महत्वपूर्ण रह्यो । सन् १९७७ मा यो नाटक लेख्दा उनले १४ नाटक लेखिसकेका थिए । ती सबै पद्य संरचनामा थिए र कुनैले पनि अपेक्षित चर्चा वा सफलता प्राप्त गर्न सकेका थिएनन् । झण्डै दुई बर्षको अवधिमा निकै पटक पुनर्लेखन गरेको यो नाटक भने ले गद्य संरचनामा लेखेका थिए । सामायिक यथार्थलाई चित्रण गरेर लेखिएको यो नाटकबाट उनको सफलताको ढोका खुलेको थियो । नाटक लेख्दा उनी जर्मनीमा थिए । सन् १८७७ को १४ नोभेम्बरमा ((शिल्पीले वितरण गरेको नाटकको ब्रोसरमा भने सन् १९६८ मा भनिएको छ । तर सन्दर्भस्रोतहरूमा सन् १९७७ भनिएको छ) यो नाटक पहिलोपटक डेनमार्कको ओड...

उमेर एउटा डुंगा हो, जसले आफ्ना पाइला कहिल्यै नदेखिने गरी मेट्दै हिँड्छ । तर मानिसको मन यस्तो क्यामेरा हो, जसले हरेक पाइलाको तस्बिर खिचेर एल्बम बनाइराखेको हुन्छ । र, त हामी हरेक फुर्सदमा तिनै एल्बम पल्टाउँछौं र विगतको ‘नोस्टाल्जिया’मा डुब्छौं । भलै त्यो समय कहिल्यै फर्केर नआओस्, त्यसको मधुरतामा आनन्दित हुन्छौं र अमिलोमा अमिलिन्छौं ।  थिएटर भिलेजमा २८ माघदेखि मञ्चन भइरहेको नाटक ‘दाँतको डोब’ त्यस्तै नोस्टाल्जिक एल्बम हो जीवनको । हुन त यो एल्बम लेखक तथा निर्देशक खगेन्द्र लामिछानेको व्यक्तिगत हो । तर त्यसमा सप्पै दर्शकले कतै न कतै आफ्नो जीवनको रंग मिसिएको पाउँछन् । आफ्नो अनुभूतिमा सार्वभौम रंग घोलेर नाटकमा उतार्न खगेन्द्र कति खप्पिस छन् भन्ने अर्को उदाहरण हो ‘दाँतको डोब’ । त्यसो त उनका अरू नाटक र सिनेमाले पहिल्यै प्रमाणित गरिसकेको तथ्य हो यो । उनको पटकथा र अभिनय रहेको सिनेमा ‘पशुपतिप्रसाद’ले पाएको चर्चा अझै सेलाइसकेको छैन । त्यही तातोमै उनले दिएको यो नाटकमा पनि दर्शकले त्यो ‘खगेन्द्रत्व’ पाउँछन् । उनको निर्देशकीय क्षमताबारे अनजानका लागि यो एउटा अवसर पनि हो ।  नाटकको कथा साम...

आइतबार ‘भ्यालेन्टाइन्स डे’मा मस्त थियो सहर । गुलाबी रंगमा पोतिएर ‘माया’को सरगर्मीमा असिनपसिन थियो । म पनि उस्तै असिनपसिन थिएँ, तर मायाको गर्मीले होइन । मण्डला थिएटर, अनामनगरमा नाटक भ्याउन समयमै पुग्नु थियो, त्यसैले हिँडाइको गति बढाएको थिएँ । मञ्चन समयभन्दा १० मिनेट अघि त पुगेँ तर त्यसअघि नै टिकट नपाएर काउन्टरअघि छट्पटाइरहेका बीसभन्दा बढी व्यक्ति देखिए । मानिसहरू थपिँदै थिए, टिकट पाउने सम्भावना घटिरहेको थियो । धन्न, रंगकर्मी जीवेश रायमाझीले अनेक चाँजोपाँचो मिलाएर नाटक हेर्ने अवसर जुटाइदिए ।  नाटक निर्धारित समयभन्दा झण्डै आधा घन्टा ढिलो सुरु भयो । अन्तिम ‘शो’ थियो, नाटक हेरेरै छाड्ने दर्शक–जिद्दी स्वाभाविक भियो । र, सकेसम्म ठाउँ मिलाउने प्रयत्नमा समय खर्च भएको थियो । अन्ततः बस्न मिल्नेजति ठाउँ  भरिएपछि रंगकर्मी सोमनाथ खनालले नाटक ‘अनाउन्स’ गरे – ‘योनीका कथाहरू’ ।  झण्डै पौने दुई घन्टा लामो नाटकको अन्तिममा भनिएको छ, ‘जाऊ, माया गर ।’ त्यो माया भ्यालेन्टाइन डेको चल्तीको सन्देश थिएन, बरु महिला हिंसा विरुद्ध मनाइने ‘भि–डे’ लागि सन्देश थिया– योनीलाई माया गर ।  योनी...

राजधानीका पाँचै थिएटरमा नाटक चलि नै रहेका छन् । अधिकांश नाटकको प्रारम्भिक मञ्चन अवधि बढाइएको छ । थिएटरहरूको भनाइ हुन्छ– दर्शकको मागलाई ध्यानमा राखेर मञ्चन अवधि बढाइएको हो । यसलाई सही मानेर भन्न सकिन्छ– पछिल्लो समय ‘थिएटर’मा आकर्षण बढेको छ । त्यसो त, थिएटरमा आइरहेका नाटक, भइरहेका प्रयोग र पैदा गरिरहेको कलात्मक मूल्यबारे छलफल हुन थालेको छ । नेपाली रंगमञ्चबारे शिल्पी थिएटरले साताअघि गरेको कार्यशाला त यो सन्दर्भमा निकै महत्वपूर्ण रह्यो ।  रंगमञ्चको मिडिया कभरेज पनि बढेको छ । थिएटर भिलेजको पछिल्लो नाटक ‘मालिनी’को मिडियामा आएका समीक्षा त्यसको उदाहरण हो । मण्डला थिएटरको ‘कथा एक्सप्रेस’, शिल्पीको ‘तार्तुफ’ र थिएटर मलको ‘मान भर्सेस मती’को चर्चा पनि मिडियामा उत्तिकै भयो । यसै मेलोमा मण्डला थिएटरमा शुक्रबार (माघ १)बाट मञ्चन भइरहेको नाटक ‘...र माइलो’को मिडिया कभरेज पनि सुरु भइसकेको छ । विशेषगरी अहिलेका लोकप्रिय अभिनेता दयाहाङ राई धेरैपछि नाटकमा आएको विषयलाई चर्चाको केन्द्रमा छ । रंगमञ्च र दयाहाङप्रेमी लागि यो खुशीको कुरा हुँदै हो । ‘...र माइलो’ नेपाली रंगमञ्चमा आइरहेका नाटक र भइरहेका प्र...

नाटक सकिइसक्छ, मञ्चबाट कलाकार गइसक्छन् । तर दर्शक बाहिर निस्कन हतारिँदैनन् । उनीहरू मञ्च नियाल्छन्, नियाल्छन् र फेरि नियाल्छन् । उत्तरढोका, लाजिम्पाटस्थित ‘थिएटर भिलेज’मा मञ्चन भइरहेको नाटक ‘मालिनी’ले दर्शकमा यस्तै मनोविज्ञान पैदा गरिदिन्छ । नाटक हेरिसकेपछि पनि लेखक सञ्जीव उप्रेतीसँगै पटक–पटक मञ्च नियालेपछि निस्केकी लेखिका अर्चना थापाले भनिन्, ‘नेपालमा यस्तो भव्य मञ्च, प्रकाश र दृश्यको संयोजन मैले पहिलोपटक देखेँ । सेटको यो विम्बात्मक प्रस्तुतिसँगै अब दर्शकलाई पनि संवादबाटै नाटकमा आनन्द खोज्ने संस्कारबाट माथि उठ्नुपर्ने चुनौती थपिएको छ ।’  नाटकको परिकल्पना र निर्देशन गरेका विमल सुवेदी अहिले नेपालमा छैनन् । नाटक तयार पारिराखेर भारत पुगेका छन् । तर उनी यहाँ नहुँदा पनि तारिफमा कुनै कमी आएको छैन । कलात्मक र विम्बात्मक नाटक परिकल्पना र निर्देशनमा उनी पछिल्लो समय निरन्तर जमिरहेका छन् ।  अभि सुवेदीकृत नाटक ‘सान्दाजुको महाभारत’ होस् या सञ्जीव उप्रेतीकृत नाटक ‘मकैको अर्कै खेती’ । नाटकलाई न्याय गर्ने सघन विम्ब प्रकाश, प्रस्तुति र सेट डिजाइनमै प्रस्तुत गर्न विमल सफल भए । ‘मालिनी...

विजय बराल सपना पछ्याउँदै हिड्ने मान्छे होइनन् । मनले जुन बाटो हिँड् भन्छ, हिँडिदिन्छन् । अनि देख्छन्, सपना पनि त्यही बाटो पछ्याउँदै लुरुलुरु आइरहेको । उनी विन्दास जवाफ दिन्छन्, ‘सबैजना सपना बोकेर हिँडेका हुँदा रहेछन् । मचाहिँ सपनाबिनै हिँडेको छु । गर्दै जाँदा के हुन्छ, त्यही बन्छु भन्ने लाग्छ ।’ मनले हिँडाएको बाटो हुँदै उनी रंगमञ्च आइपुगेका हुन् । साथीसंगतले सिनेमातिर पनि पुगेका छन् । रंगमञ्चमा चर्चित छन्, सिनेमामा परिचित । ‘चरनदास चोर’, ‘सिरुमारानी’, ‘मितज्यू’, ‘रसोमन’, ‘वैतरणी क्याफे’लगायत नाटक हुँदै अहिले मण्डला नाटकघरमा चलिरहेको ‘‘र माइलो’ सम्म पुग्दा उनी रंगमञ्चमा नमेटिने रङ बनिसकेका छन् । ‘छड्के’, ‘साँघुरो’, ‘कर्कश’लगायतका सिनेमामा पाएका स–साना भूमिकामा पनि आफ्नो ‘सिग्नेचर’ बनाउने प्रयत्न उनले गरे । त्यसलाई ‘कबड्डी’ श्रृंखलाको ‘बिके’ पात्रमार्फत बलियो बनाए । जसबाट अहिले उनी बाटोमा झट्ट देख्दा फर्कि–फर्कि हेरिने पात्र बनिसकेका छन् । रमाइलोको अभिभारा स्कुल पढ्दा विजयलाई कलाकारिता के हो थाहा थिएन । उनी साथीबीच रमाइलो गर्नुपर्ने चुलबुले थिए, बस् १ कलाकार तथा गायक नार...